کاوش چهارچوب مفهومی اصول اجتماعی و تعاملات انسانی ‏در نظام رفتاری بر مبنای قرآن کریم

ترک زاده, جعفر; نجفی, زهرا; مرزوقی, رحمت اله مرزوقی; جهانی, جعفر; محترم, معصومه

doi:10.22081/jiss.2026.75141.2242

کاوش چهارچوب مفهومی اصول اجتماعی و تعاملات انسانی ‏در نظام رفتاری بر مبنای قرآن کریم

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

¹ استاد، گروه مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی، دانشکده علوم‌ تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران (نویسنده مسئول).‏

² دانشجوی دکتری مدیریت آموزشی، دانشکده علوم‌ تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.‏

³ استاد، گروه مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی، دانشکده علوم‌ تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز. ایران.‏

⁴ دانشیار، گروه مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی، دانشکده علوم‌ تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.‏

⁵ استادیار، گروه مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی، دانشکده علوم‌ تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.‏

10.22081/jiss.2026.75141.2242

چکیده

این پژوهش با هدف کاوش چهارچوب مفهومی اصول اجتماعی و تعاملات انسانی در نظام رفتاری مبتنی بر قرآن کریم انجام شده و از نوع کاربردی و با رویکرد کیفی و از روش تحلیل محتوا استفاده شده است. برای گردآوری و تحلیل داده‌ها از روش تحلیل کیفی فرایند چرخه‌ای تحلیل استفاده شده و قلمرو پژوهش شامل کلیه آیات قرآن کریم بود که با بهره‌گیری از تفاسیر نور و نمونه، دلالت‌های رفتاری مرتبط با اصول اجتماعی و تعاملات انسانی، استخراج، مفهوم‌سازی و در چرخه‌های تحلیل سازماندهی شدند. در نتیجه، درمجموع 112 مفهوم محوری استخراج شد که براساس قرابت محتوایی در قالب 28 مفهوم فراگیر سطح اول و سپس 7 مفهوم فراگیر سطح دوم سامان‌دهی شدند. در مرحله نهایی، مفاهیم با تجمیع مفهومی ذیل سه قاعده بنیادین «عدل و احسان»، «ادب و وفاداری» و «صلاحیت اجتماعی» قرار گرفتند. این سه قاعده، سازه مفهومی کلانِ اصول اجتماعی و تعاملات انسانی را در یک نظام رفتاری شکل می‌دهند که به‌عنوان ارکان اصلی یک نظام رفتاری قرآنی می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در هدایت روابط اجتماعی، تنظیم الگوهای تعامل انسانی، ارتقای عدالت و احسان در مناسبات اجتماعی و سامان‌دهی کنش‌های فردی و جمعی در سطوح گوناگون سیستم‌های اجتماعی ایفا کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

تمرکز محتوایی بر مباحث فرهنگی و اجتماعی معطوف به حوزه دین؛

عنوان مقاله [English]

Exploring the Conceptual Framework of Social Principles ‎and Human Interactions in a Behavioral System Based on the Noble Quran

نویسندگان [English]

Jafar Torkzadeh ¹
Zahra Najafi ²
Rahmatullah Marzooqi ³
Jafar Jahani ⁴
Masoumeh Mohtaram ⁵

¹ Professor, Department of Educational Management and Planning, School of Education and ‎Psychology, Shiraz University, Shiraz, Iran (Corresponding Author).‎

² Ph.D. Candidate in Educational Management, School of Education and Psychology, Shiraz ‎University, Shiraz, Iran.‎

³ Professor, Department of Educational Management and Planning, School of Education and ‎Psychology, Shiraz University, Shiraz, Iran.‎

⁴ Associate Professor, Department of Educational Management and Planning, School of Education ‎and Psychology, Shiraz University, Shiraz, Iran.‎

⁵ Assistant Professor, Department of Educational Management and Planning, School of Education ‎and Psychology, Shiraz University, Shiraz, Iran.‎

چکیده [English]

This applied research was conducted with the aim of exploring the conceptual framework of social principles and human interactions within a behavioral system based on the Noble Quran, utilizing a qualitative approach and content analysis method. Data collection and analysis were performed using the cyclic qualitative analysis process. The scope of the research included all verses of the Quran, from which behavioral implications related to social principles and human interactions were extracted, conceptualized, and organized through analysis cycles, utilizing the Tafsir-e Noor and Tafsir-e Nemouneh commentaries. Consequently, a total of 112 core concepts were extracted, which were organized into 28 first-level comprehensive concepts and subsequently 7 second-level comprehensive concepts based on thematic proximity. In the final stage, by aggregating the concepts, they were categorized under three fundamental rules: "Justice and Benevolence," "Etiquette and Loyalty ," and "Social Competence." These three rules form the overarching conceptual construct of social principles and human interactions within a behavioral system. As the primary pillars of a Quranic behavioral system, they can play a decisive role in guiding social relationships, regulating human interaction patterns, promoting justice and benevolence in social relations, and organizing individual and collective actions at various levels of social systems.

کلیدواژه‌ها [English]

Noble Quran
Social principles
Human interactions
Behavioral system
Social system

مراجع

* قرآن کریم

** نهج‌البلاغه

ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان‌العرب (ج15). بیروت: دارصاد.

انصاریان، الهام. (1396). کدهای اخلاقی دانشجویان با رویکرد اخلاق اسلامی. تهران: سطرو قلم.

ترک‌زاده، جعفر. (1388). روش پژوهش فرایند چرخه‌ای تحلیل، روشی برای گردآوری، تحلیل و استنتاج از داده‌های کیفی پربعد در مسیر توسعه دانش مدیریت اسلامی، روش‌شناسی علوم انسانی، 15(61)، صص 123-142.

ترک‌زاده، جعفر؛ پیروی‌نژاد، زینب. (1395). قواعد ساده رفتار از منظر قرآن کریم (مطالعه موردی سوره بقره): کاربست در سازمان و مدیریت. مطالعات دین معنویت و مدیریت، 5(8-9) ،صص 75-102.

خسروی، محبوبه؛ رحمانی، جهانبخش و شمشیری، محمدرضا. (1404). واکاوی مؤلفه‌ها و ابعاد سلامت اجتماعی در قرآن به‌منظور ارائه استلزامات تربیتی. معرفت و بصیرت اسلامی، 3(4)، صص ۷۱–۹۶.

دیلمی، حسن‌ بن‌ محمد. (1362). ارشاد القلوب الی الصواب (ج1). مترجم عبدالحسین رضائی، جلد 1، تهران: اسلامیه.

راغب اصفهانی، حسین ‌بن محمد. (1374). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن. (مترجم: غلامرضا خسروی، ج4)، تهران: مرتضوی.

راغب اصفهانی، حسین‌ بن محمد. (1374). مفردات الفاظ قرآن . (مترجم غلامرضا خسروی، چاپ دوم). ، تهران: مرتضوی.

طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۳۷۴). ترجمه تفسیر المیزان (مترجم: سیدمحمدباقر موسوی همدانی، ج1، 6 و 12)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

طوسی، محمد بن الحسن. (1409 ق). التبیان فی التفسیر القرآن. قم: مکتب الاعلام‌الاسلامی.

فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دارالاحیا التراث العربی.

فراهیدی، خلیل‌بن احمد. (1408ق). کتاب العین (محققان: مهدی محزومی و ابراهیم سامرائی، ج2). قم: انتشارات هجرت.

فرشچیان، علیرضا؛ قنادی، امیرحسین. (1402). شناسایی مؤلفه‌های اخلاقی در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر گفت‌وگو و تعامل. شریعت، فلسفه و اخلاق ، 1(4)، صص 1-15.

فصیحی، احمد؛ محمدی، محمدحسین. (۱۴۰۳). ضوابط آزادی بیان در قرآن کریم با تأکید بر دیدگاه مفسران فریقین. غالب13(۲)، صص 120-103.

قاسمی‌اصل، محمد جواد. (1397). قواعد رفتاری در اقتصاد اسلامی؛ مفهوم، ویژگی‌ها، رویکردهای نظری و مبانی عملی. پژوهش‌‌نامه سبک زندگی، 4(7)، صص 41-64.

قاسمی‌اصل، محمد‌جواد. (1399). عوامل تحقق، تغییر و استمرار «قواعد رفتاری» مبتنی بر انسان‌شناسی و فقه‌اسلامی. پژوهش‌نامه سبک زندگی، 6(11)، صص 55-74.

کریمی جهرمی، علی. (1398). صبح سعادت (منشور اخلاق در مکتب امیرالمومنین×. تهران: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی|.

مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۵). اصول اخلاق اجتماعی در اسلام. تهران: نشر حق.

مصطفوی، حسن. (1360). التحقیق فی الکلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

نصرتی‌خواه، نصراله؛ موسوی سادات، سیده مدینه؛ زاهدی‌کیا، سیدرسول و هوشیاری، طیبه. (1401). برخی از قواعد رفتاری حاکم بر تعاملات انسانی، دهمین کنفرانس بین‌المللی روان‌شناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی، مرکز همایش‌ها و کنفرانس بوعلی سینا. همدان: شبکه دانشگاه‌های مجازی جهان اسلام.

الوانی، سیدمهدی؛ بزرگ حداد، الهام. (1394). جامعیت منشور اخلاقی در کلام مولا علی×، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 13(46)، صص 31-51.

Ali, Z., Anjum, G. M., Iqbal, J., & Ahmad, I. (2024). The role of Islamic values in promoting social justice and community welfare. International Research Journal of Management and Social Sciences, 5(1), pp. 575–585.

Alkhadra, W. A., Khawaldeh, S., & Aldehayyat, J. (2023). Relationship of ethical leadership, organizational culture, corporate social responsibility and organizational performance: A test of two mediation models. International Journal of Ethics and Systems, 39(4), pp. 737–760. https://doi.org/10.1108/ IJOES-05-2022-0092

Andrianto, A., & Istanti, E. (2025). Social accounting in social justice morality in Islamic banks. Journal of Accounting Science, 9(2), pp. 258–271. https://doi.org/10.21070/jas.v9i2.1995.

Arrigo, E. (2006). Code of conduct and corporate governance. Symphonya. Emerging Issues in Management, (1), pp. 93–109.

Azam, M., Khalid, M. U., & Zia, S. Z. (2019). Board diversity and corporate social responsibility: The moderating role of Shariah compliance. Corporate Governance: The International Journal of Business in Society, 19(6), pp. 1274–1288. https://doi.org/10.1108/CG-01-2019-0022.

Choudhury, M. A. (2016). Religion and social economics: A systemic theory of organic unity. International Journal of Social Economics, 43(2), pp. 134–160. https://doi.org/10.1108/IJSE-04-2014-0066.

Fischer, R., Karl, J. A., & Fischer, M. V. (2019). Norms across cultures: A cross-cultural meta-analysis of norms effects in the theory of planned behavior. Journal of Cross-Cultural Psychology, 50(10), pp. 1112–1126. https://doi.org/ 10.1177/0022022119846409.

Hayat, S. (2020). An Islamic code of judicial conduct. Islamabad: Auraq Publications.

Junaidi, J., Majid, L. A., & Nazri, M. A. (2023). Revisiting social justice: Exploring the Qur’anic paradigm in addressing contemporary challenges. Afkar: Jurnal Akidah dan Pemikiran Islam, 25(2), pp. 153–192. https://doi.org/10.22452/ afkar.vol25no2.5.

Kaptein, M., & Schwartz, M. S. (2008). The effectiveness of business codes: A critical examination of existing studies and the development of an integrated research model. Journal of Business Ethics, 77(2), pp. 111–127. https://doi.org/10.1007/s10551-006-9305-0.

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. New York: Sage.

Mainiyo, A. S., & Sule, M. M. (2023). Impact of Qur’anic moral excellence on the lives of Muslim society: An exposition. Demak Universal Journal of Islam and Sharia, 1(3), pp. 188–205. https://doi.org/10.61455/deujis.v1i03.73.

Menne, F., Hasiara, L. O., Setiawan, A., Palisuri, P., Tenrigau, A. M., Waspada, W., Juliana, J., & Nurhilalia, N. (2024). Sharia accounting model in the perspective of financial innovation. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 10(1), Article 100176.

Muhammad, A. Y. (2018). Islamic perspective on medical and paramedical codes of ethics. International Journal of Research in Social Sciences, 8(1), pp. 90–104.

Nijhof, A., Cludts, S., Fisscher, O., & Laan, A. (2003). Measuring the implementation of codes of conduct: An assessment method based on a process approach of the responsible organisation. Journal of Business Ethics, 45(1), pp. 65–78.

Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16(1), Article 1609406917733847. https://doi.org/10.1177/ 1609406917733847.

Rahim, M. M. (2019). Code of conduct on transnational corporations: Challenges and opportunities. New York: Springer.

Roy, A. K., Newman, A., Round, H., & Bhattacharya, A. (2024). Ethical culture in organizations: A review and agenda for future research. Business Ethics Quarterly, 34(1), pp. 97–138. https://doi.org/10.1017/beq.2022.44.

Saidin, A. Z., & Abu Bakar, E. (2005). The code of ethics for software engineers, public interest and the Islamic perspective. In Prosiding Seminar Kebangsaan E-Komuniti 2005 (pp. 1–7). Pusat Kajian E-Komuniti, FSSK-UKM.

Schleper, M. C., Busse, C., & Henke, M. (2013). Towards a standardized supplier code of conduct: Requirements from a literature-based analysis. In Efficiency and logistics (pp. 197–207). New York: Springer.

Scott, W. R. (2013). Institutions and organizations: Ideas, interests, and identities. New York: Sage.

Solekhan, M. (2023). Communication ethics in social relationships using social media wisely in Islamic values. Journal of Modern Islamic Studies and Civilization, 1(1), pp. 1–11.

Wood, G., Whyatt, G., Callaghan, M., & Svensson, G. (2019). Codes of ethics content: UK and Australian corporations. European Business Review, 31(5), pp. 669–687.