تحلیل چالش تفرقه‌افکنی در جامعه نبوی و راه‌کارهای مدیریت ‏آن با محوریت سوره توبه

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 طلبه سطح چهار، رشته تفسیر تطبیقی، مرکز تربیت مدرس صدیقه کبری‎÷‎، حوزه علمیه قم، قم، ایران (نویسنده مسئول).‏

2 دانشیار، گروه قرآن‌پژوهی، پژوهشکده حکمت و دین‌پژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران.‏

3 استادیار، گروه جامعه‌شناسی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم ، ایران.‏

10.22081/jiss.2026.74625.2220

چکیده

تفرقه‌افکنی یکی از چالش‌های مهم در مسیر تمدن‌سازی اسلامی است که فهم و مدیریت آن نیازمند بازخوانی مفاهیم قرآنی و بررسی تجربه جامعه نبوی است. این پژوهش با هدف تحلیل پیچیدگی ابعاد و تحول روش‌های تفرقه‌افکنی در سیر نزول آیات قرآن، شناسایی مصادیق آن در جامعه نبوی و استخراج راه‌کارهای مدیریتی بر پایه مفاهیم سوره توبه انجام شده است. روش تحقیق این پژوهش، کتابخانه‌ای با رویکرد تفسیری- تنزیلی و تحلیل محتوای کیفی است. یافته‌ها نشان می‌دهد گستره و شیوه‌های تفرقه‌افکنی در قرآن طی چهار مرحله تحول یافته است: مرحله هویت‌سازی پنهان که تفرقه در سطح انحراف فردی مطرح بود؛ مرحله تمایز فرهنگی که تفرقه به واگرایی ایدئولوژیک تبدیل شد؛ مرحله استقرار سیاسی که تفرقه به‌عنوان تهدیدی ساختاری شناخته شد؛ و مرحله تثبیت جامعه اسلامی که تفرقه به‌صورت پروژه‌ای سازمان‌یافته و ضدتمدنی آشکار شد. در جامعه نبوی نیز مصادیقی مانند تحریف نظم دینی و زمانی (نَسِیء)، تفرقه انفعالی در قالب کناره‌گیری از جهاد و تفرقه نهادی در ماجرای مسجد ضرار قابل شناسایی است. براساس تحلیل سوره توبه، راهبردهای قرآنی در مدیریت تفرقه شامل افشای نقش منافقان در تضعیف وحدت، شناسایی و محدودسازی کانون‌های تخریب اجتماعی و تقویت انسجام دینی و اجتماعی در امت اسلامی است. این یافته‌ها نشان می‌دهد سوره توبه الگویی راهبردی برای مدیریت بحران‌های ناشی از تفرقه و تحکیم همبستگی در جامعه اسلامی ارائه می‌دهد و می‌تواند در تحلیل و مواجهه با چالش‌های اجتماعی جوامع اسلامی معاصر مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Challenge of Divisiveness (Tafriqah) in ‎the Prophetic Society and Strategies for Its Management: ‎With a Focus on Surah At-Tawbah

نویسندگان [English]

  • Khadije Borhani Kodehi 1
  • Abdalkarim Bahjatpour 2
  • Esmaeel Cheraghi Kotiani 3
1 Level 4 Seminary Student, Comparative Interpretation, Sedigheh Kobra Teacher Training Center, ‎Qom Seminary, Qom, Iran (Corresponding Author).‎
2 Associate Professor, Department of Quranic Studies, Research Institute of Wisdom and Religion, ‎Islamic Culture and Thought Research Institute, Tehran, Iran.‎
3 Assistant Professor, Department of Sociology, Imam Khomeini Educational and Research Institute, ‎Qom, Iran.‎
چکیده [English]

Divisiveness is a significant challenge in the path of Islamic civilization-building, the understanding and management of which requires a rereading of Quranic concepts and an examination of the experience of the Prophetic society. This research was conducted with the aim of analyzing the complexity of dimensions and the evolution of divisiveness methods throughout the descent of Quranic verses, identifying their instances in the Prophetic society, and extracting management strategies based on the concepts of Surah At-Tawbah. The research method is library-based, utilizing an interpretive-descensional (tanzili) approach and qualitative content analysis. The findings indicate that the scope and methods of divisiveness in the Quran evolved through four stages: the stage of "covert identity formation," where division was presented at the level of individual deviation; the stage of "cultural distinction," where division transformed into ideological divergence; the stage of "political establishment," where division was recognized as a structural threat; and the stage of "consolidation of the Islamic society," where division manifested as an organized, anti-civilizational project. In the Prophetic society, instances such as the distortion of religious and temporal order , passive division in the form of withdrawal from Jihad, and institutionalized division in the incident of Masjid al-Dirar (the Mosque of Harm) are identifiable. Based on the analysis of Surah At-Tawbah, Quranic strategies for managing divisiveness include exposing the role of hypocrites in undermining unity, identifying and restricting centers of social sabotage, and strengthening religious and social cohesion within the Islamic Ummah. These findings suggest that Surah At-Tawbah provides a strategic model for managing crises arising from divisiveness and consolidating solidarity in the Islamic society, which can be applied in analyzing and confronting social challenges in contemporary Islamic societies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Descent sequence
  • Divisiveness
  • Surah At-Tawbah
  • Prophetic society
  • Management of social challenges

مراجع

* قرآن کریم
** نهج‌البلاغه
آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم (ج5). بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1377). معانی الأخبار (ج2). تهران: نشر اسلامی.
ابن‌عباس، عبدالله. (1425ق). تنویر المقباس من تفسیر ابن‌عباس. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. (1420ق). التحریر و التنویر (ج10). بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابن فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغه (ج4). قم: بی‌نا.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم (ج4). بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (ج10). بیروت: دار صادر.
ابن‌هشام، عبدالملک. (بی‌تا). السیرة النبویة(ج2، 10). بیروت: دارالمعرفه.
ابوحیان، محمد. (1420ق). البحر المحیط (ج4). بیروت: دارالفکر.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1388). درآمدی بر اصول تحول فرهنگی با الهام از نزول تدریجی قرآن. قم: بوستان کتاب.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1389). رویکردی نو در تفسیر بر اساس ترتیب نزول. پژوهش‌های قرآنی، 16(62-63)، صص 26–71.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1389). همگام با وحی (ویراست دوم، ج1). قم: مؤسسه تمهید.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1390). همگام با وحی: تفسیر تنزیلی (به ترتیب نزول) (ج6). قم: مؤسسه تمهید.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1392). تفسیر تنزیلی: مبانی، اصول، قواعد و فواید. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1394). شناخت‌نامه تنزیلی سوره‌های قرآن کریم. قم: التمهید.
بهجت‌پور، عبدالکریم؛ چهری، مجید. (1395). تحلیلی بر ساختار و آسیب‌شناسی جامعه نبوی. حکومت اسلامی، 21(81) صص 81- 114.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1396). سیر فرهنگ‌سازی پوشش اسلامی (با رویکرد تفسیر تنزیلی). قم: مؤسسه تمهید.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1397). نقش تفسیر تنزیلی در پیشرفت. قبسات، 23(90)، صص 5–31.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1397). نفوذی‌ها: مروری بر روش‌ها و عوامل نفوذ شیطان در جامعه اسلامی با تأکید بر آیات قرآن. قم: التمهید.
بستانی، فؤاد افرام. (1375). فرهنگ ابجدی. تهران: نشر علمی.
بیرو، آلن. (1375). فرهنگ علوم اجتماعی (مترجم: باقر ساروخانی). تهران: کیهان.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل (ج1). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
پاینده، ابوالقاسم. (1382). نهج‌الفصاحه. تهران: نشر جاویدان.
توکلی‌مردخی، مهدی. (۱۴۰۱). عوامل و پیامدهای تفرقه امت و راه‌کارهای مقابله با آن از دیدگاه قرآن. تهران: ارشک.
جوادی آملی، عبدالله. (1386). سرچشمه اندیشه (ج2). قم: انتشارات اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1388). شمیم ولایت. قم: انتشارات اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1388). تسنیم (ج15). قم: انتشارات اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1389). جامعه در قرآن. قم: انتشارات اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1389). تسنیم (ج10). قم: انتشارات اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1394). تسنیم (ج35). قم: انتشارات اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1395). تسنیم (ج34). قم: انتشارات اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1400). ادب فنای مقربان (ج7). قم: انتشارات اسراء.
چیت‌چیان، بی نا. (۱۴۰۱). مأموریت پیامبر اکرم| برای انسجام جامعه از منظر سوره توبه. خبرگزاری ایکنا.
حکیمی، محمدرضا؛ حکیمی، محمد؛ حکیمی، علی. (1380). الحیاة (مترجم: احمد آرام، ج4). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
خامنه‌ای، سیدعلی. (17/12/1402). بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای. قابل دسترس در: https://www.leader.ir/fa/media/play/33448
دروزه، محمد عزت. (1421ق). التفسیر الحدیث: ترتیب السور حسب النزول (10 جلد). بیروت: دار الغرب الإسلامی.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل (ج2). بیروت: دارالکتاب العربی.
ساروخانی، باقر. (1375). فرهنگ علوم اجتماعی. تهران: کیهان.
السحمرانی، اسعد. (۱۳۸۶). آیین نبوی| در ریشه‌کنی فتنه‌ها. اندیشه تقریب، 4(۱۱)،
صص 31-40.
سیوطی، عبدالرحمن. (1991م). اسباب النزول. بیروت: دارالکتب العلمیه.
شریف رضی، محمد بن حسین. (1379). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه (مترجم: فیض‌الاسلام، ج1). تهران.
شریف رضی، محمد بن حسین. (1379). نهج‌البلاغه (مترجم: محمد دشتی). قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج2، 3، 4، 9و 19). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۹۳ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج9). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1378). ترجمه تفسیر المیزان (مترجم: محمدباقر موسوی، ج9، 16و 18). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج2). تهران: ناصرخسرو.
طبری، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن (ج10،5و 14). بیروت: دارالمعرفه.
عطایی، محمدابراهیم. (1388). راه‌کارهای انسجام اسلامی در سیره نبوی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن. روزنامه کیهان، 27 فروردین.
عیوضی، محمدرحیم. (1386). اتحاد و انسجام؛ زمینه‌های شکل‌گیری. زمانه، 6(63)،
صص 11-19.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)(ج1، 3 و 16). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قرائتی، محسن. (1388). تفسیر نور (ج3). تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قرشی، علی‌اکبر. (1371). قاموس قرآن (ج5). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کریمی‌مرید، داود؛ راغبی، محمدعلی و نوذری فردوسیه، محمد. (1401). مبانی فقهی احکام تفرقه‌افکنی در میان امت اسلامی. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(11)، صص 1747–1760.
کولب، ویلیام؛ گولد، جولیوس. (1376). فرهنگ علوم اجتماعی (مترجم: مصطفی ازکیا). تهران: مازیار.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1384). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی& .
مصباح یزدی، محمدتقی. (1386). انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی&.
مصطفوی، حسن. (1430ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (ج9). بیروت: دارالکتب العلمیه.
معرفت، محمد‌هادی. (1429ق). التمهید فی علوم القرآن (ج1). قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
مکارم شیرازی، ناصر؛ آشتیانی، محمدرضا. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
واحدی، علی بن احمد. (1991). اسباب نزول القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
واقدی، محمد بن عمر. (1409ق). المغازی (ج3). بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
اسلام و مطالعات اجتماعی
دوره 14، شماره 52 - شماره پیاپی 52
اجرایی
فروردین 1405
صفحه 69-98

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 16 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری: 03 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش: 21 مرداد 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار