سازه‌های وفاق اجتماعی از منظر قرآن کریم

فیروزمهر, محمدمهدی

doi:10.22081/jiss.2026.72784.2193

سازه‌های وفاق اجتماعی از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسنده

محمدمهدی فیروزمهر

‏ استادیار، گروه پژوهشی تفسیر قرآن، پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.‏

10.22081/jiss.2026.72784.2193

چکیده

زندگی اجتماعی بشر، ترکیبی متعارض‌نما است که علی‌رغم نیاز ذاتی به سازگاری، همواره در معرض اختلاف و تفرقه ناشی از خواسته‌های گوناگون فردی قرار دارد. هدف این تحقیق تعیین سازه‌های وفاق اجتماعی از منظر قرآن بر مبنای وحدت حقیقت انسان است. اهمیت پژوهش در نشان‌دادن راه‌کارهای قرآنی برای دستیابی به انسجام اجتماعی و درک فرصت‌ها و چالش‌های جوامع نهفته است. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با برداشت از تحلیل محتوای کیفیِ آیات مرتبط با حقیقت انسان، نیازمندی زیست اجتماعی به قانون و اخلاق، و نیز آیات مربوط به محبت و مهربانی، به تفسیر مفاهیم پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد مبنای اساسی وفاق، وحدت حقیقت انسان است که جامعه را آن‌چنان حقیقت واحد معرفی می‌کند؛ سه سازه اصلی برای تحقق این مبنا عبارتند از: قانون، که به عنوان پاسدارِ حداقلیِ حقیقت مشترک عمل کرده و وفاق اجباری را تأمین می‌کند؛ اخلاق، که تجلی درونی و ارادیِ وحدت حقیقت انسان است و بر ارزش‌های انسانی و کرامت متقابل تأکید دارد و وفاقی پایدارتر و داوطلبانه ایجاد می‌کند؛ بااین‌حال، کارآمدی اخلاق در مقایسه با محبت و مهربانی کمتر است؛ زیرا مزیت آگاهی و اختیار ممکن است به تخلف منجر شود. و درنهایت، محبت و مهربانی، که عالی‌ترین سازه بوده و نتیجه درک سرشتی حقیقت واحد‌بودن انسان است. این سازه با ایجاد جذبه، وفاق طبیعی و سرشتی را به ارمغان می‌آورد و با سوق‌دادن جامعه به مقام ایثار و فداکاری، کامل‌ترین شکل انسجام اجتماعی را محقق می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

تمرکز محتوایی بر مباحث فرهنگی و اجتماعی معطوف به حوزه دین؛

عنوان مقاله [English]

Structures of Social Solidarity from the Perspective ‎of the Noble Quran

نویسنده [English]

Mohammadmahdi Firoozmehr

Assistant Professor, Department of Quranic Interpretation Research, Research Institute of Quranic ‎Culture and Teachings, Islamic Sciences and Culture Research Institute, Qom, Iran.‎

چکیده [English]

Human social life is a paradoxical configuration which, despite an intrinsic need for adaptation, is constantly exposed to discord and division arising from divergent individual desires. This research aims to determine the structures of social solidarity from the Quranic perspective based on the unity of human reality. The significance of the study lies in demonstrating Quranic solutions to achieve social cohesion and in understanding the opportunities and challenges facing societies. Employing a descriptive-analytical approach and utilizing qualitative content analysis of verses related to the unity of human reality, the necessity of social life for law and ethics, as well as verses concerning affection and kindness, this study interprets the core concepts. The findings indicate that the fundamental basis of solidarity is the unity of human reality, which presents society as a unified entity. Three primary structures facilitate the realization of this foundation: Law, which acts as a minimal guardian of the shared reality and secures enforced solidarity; Ethics, which is the internal and voluntary manifestation of the unity of human reality, emphasizing human values and mutual dignity to establish a more sustainable and voluntary solidarity—although the efficacy of ethics is lower compared to affection and kindness, as the advantages of consciousness and free will may lead to violations; and finally, Affection and Kindness, which is the highest structure and the outcome of comprehending the innate oneness of human reality. This structure brings about a natural and innate solidarity through the generation of attraction, and by steering society toward the station of altruism and self-sacrifice, it achieves the most complete form of social cohesion.

کلیدواژه‌ها [English]

Social solidarity
Law
Ethics
Affection and kindness
Quran

مراجع

* قرآن کریم

** نهج‌البلاغه

ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان‌العرب (ج15). بیروت: دارصاد.

انصاریان، الهام. (1396). کدهای اخلاقی دانشجویان با رویکرد اخلاق اسلامی. تهران: سطرو قلم.

ترک‌زاده، جعفر. (1388). روش پژوهش فرایند چرخه‌ای تحلیل، روشی برای گردآوری، تحلیل و استنتاج از داده‌های کیفی پربعد در مسیر توسعه دانش مدیریت اسلامی، روش‌شناسی علوم انسانی، 15(61)، صص 123-142.

ترک‌زاده، جعفر؛ پیروی‌نژاد، زینب. (1395). قواعد ساده رفتار از منظر قرآن کریم (مطالعه موردی سوره بقره): کاربست در سازمان و مدیریت. مطالعات دین معنویت و مدیریت، 5(8-9) ،صص 75-102.

خسروی، محبوبه؛ رحمانی، جهانبخش و شمشیری، محمدرضا. (1404). واکاوی مؤلفه‌ها و ابعاد سلامت اجتماعی در قرآن به‌منظور ارائه استلزامات تربیتی. معرفت و بصیرت اسلامی، 3(4)، صص ۷۱–۹۶.

دیلمی، حسن‌ بن‌ محمد. (1362). ارشاد القلوب الی الصواب (ج1). مترجم عبدالحسین رضائی، جلد 1، تهران: اسلامیه.

راغب اصفهانی، حسین ‌بن محمد. (1374). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن. (مترجم: غلامرضا خسروی، ج4)، تهران: مرتضوی.

راغب اصفهانی، حسین‌ بن محمد. (1374). مفردات الفاظ قرآن . (مترجم غلامرضا خسروی، چاپ دوم). ، تهران: مرتضوی.

طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۳۷۴). ترجمه تفسیر المیزان (مترجم: سیدمحمدباقر موسوی همدانی، ج1، 6 و 12)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

طوسی، محمد بن الحسن. (1409 ق). التبیان فی التفسیر القرآن. قم: مکتب الاعلام‌الاسلامی.

فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دارالاحیا التراث العربی.

فراهیدی، خلیل‌بن احمد. (1408ق). کتاب العین (محققان: مهدی محزومی و ابراهیم سامرائی، ج2). قم: انتشارات هجرت.

فرشچیان، علیرضا؛ قنادی، امیرحسین. (1402). شناسایی مؤلفه‌های اخلاقی در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر گفت‌وگو و تعامل. شریعت، فلسفه و اخلاق ، 1(4)، صص 1-15.

فصیحی، احمد؛ محمدی، محمدحسین. (۱۴۰۳). ضوابط آزادی بیان در قرآن کریم با تأکید بر دیدگاه مفسران فریقین. غالب13(۲)، صص 120-103.

قاسمی‌اصل، محمد جواد. (1397). قواعد رفتاری در اقتصاد اسلامی؛ مفهوم، ویژگی‌ها، رویکردهای نظری و مبانی عملی. پژوهش‌‌نامه سبک زندگی، 4(7)، صص 41-64.

قاسمی‌اصل، محمد‌جواد. (1399). عوامل تحقق، تغییر و استمرار «قواعد رفتاری» مبتنی بر انسان‌شناسی و فقه‌اسلامی. پژوهش‌نامه سبک زندگی، 6(11)، صص 55-74.

کریمی جهرمی، علی. (1398). صبح سعادت (منشور اخلاق در مکتب امیرالمومنین×. تهران: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی|.

مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۵). اصول اخلاق اجتماعی در اسلام. تهران: نشر حق.

مصطفوی، حسن. (1360). التحقیق فی الکلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

نصرتی‌خواه، نصراله؛ موسوی سادات، سیده مدینه؛ زاهدی‌کیا، سیدرسول و هوشیاری، طیبه. (1401). برخی از قواعد رفتاری حاکم بر تعاملات انسانی، دهمین کنفرانس بین‌المللی روان‌شناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی، مرکز همایش‌ها و کنفرانس بوعلی سینا. همدان: شبکه دانشگاه‌های مجازی جهان اسلام.

الوانی، سیدمهدی؛ بزرگ حداد، الهام. (1394). جامعیت منشور اخلاقی در کلام مولا علی×، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 13(46)، صص 31-51.

Ali, Z., Anjum, G. M., Iqbal, J., & Ahmad, I. (2024). The role of Islamic values in promoting social justice and community welfare. International Research Journal of Management and Social Sciences, 5(1), pp. 575–585.

Alkhadra, W. A., Khawaldeh, S., & Aldehayyat, J. (2023). Relationship of ethical leadership, organizational culture, corporate social responsibility and organizational performance: A test of two mediation models. International Journal of Ethics and Systems, 39(4), pp. 737–760. https://doi.org/10.1108/ IJOES-05-2022-0092

Andrianto, A., & Istanti, E. (2025). Social accounting in social justice morality in Islamic banks. Journal of Accounting Science, 9(2), pp. 258–271. https://doi.org/10.21070/jas.v9i2.1995.

Arrigo, E. (2006). Code of conduct and corporate governance. Symphonya. Emerging Issues in Management, (1), pp. 93–109.

Azam, M., Khalid, M. U., & Zia, S. Z. (2019). Board diversity and corporate social responsibility: The moderating role of Shariah compliance. Corporate Governance: The International Journal of Business in Society, 19(6), pp. 1274–1288. https://doi.org/10.1108/CG-01-2019-0022.

Choudhury, M. A. (2016). Religion and social economics: A systemic theory of organic unity. International Journal of Social Economics, 43(2), pp. 134–160. https://doi.org/10.1108/IJSE-04-2014-0066.

Fischer, R., Karl, J. A., & Fischer, M. V. (2019). Norms across cultures: A cross-cultural meta-analysis of norms effects in the theory of planned behavior. Journal of Cross-Cultural Psychology, 50(10), pp. 1112–1126. https://doi.org/ 10.1177/0022022119846409.

Hayat, S. (2020). An Islamic code of judicial conduct. Islamabad: Auraq Publications.

Junaidi, J., Majid, L. A., & Nazri, M. A. (2023). Revisiting social justice: Exploring the Qur’anic paradigm in addressing contemporary challenges. Afkar: Jurnal Akidah dan Pemikiran Islam, 25(2), pp. 153–192. https://doi.org/10.22452/ afkar.vol25no2.5.

Kaptein, M., & Schwartz, M. S. (2008). The effectiveness of business codes: A critical examination of existing studies and the development of an integrated research model. Journal of Business Ethics, 77(2), pp. 111–127. https://doi.org/10.1007/s10551-006-9305-0.

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. New York: Sage.

Mainiyo, A. S., & Sule, M. M. (2023). Impact of Qur’anic moral excellence on the lives of Muslim society: An exposition. Demak Universal Journal of Islam and Sharia, 1(3), pp. 188–205. https://doi.org/10.61455/deujis.v1i03.73.

Menne, F., Hasiara, L. O., Setiawan, A., Palisuri, P., Tenrigau, A. M., Waspada, W., Juliana, J., & Nurhilalia, N. (2024). Sharia accounting model in the perspective of financial innovation. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 10(1), Article 100176.

Muhammad, A. Y. (2018). Islamic perspective on medical and paramedical codes of ethics. International Journal of Research in Social Sciences, 8(1), pp. 90–104.

Nijhof, A., Cludts, S., Fisscher, O., & Laan, A. (2003). Measuring the implementation of codes of conduct: An assessment method based on a process approach of the responsible organisation. Journal of Business Ethics, 45(1), pp. 65–78.

Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16(1), Article 1609406917733847. https://doi.org/10.1177/ 1609406917733847.

Rahim, M. M. (2019). Code of conduct on transnational corporations: Challenges and opportunities. New York: Springer.

Roy, A. K., Newman, A., Round, H., & Bhattacharya, A. (2024). Ethical culture in organizations: A review and agenda for future research. Business Ethics Quarterly, 34(1), pp. 97–138. https://doi.org/10.1017/beq.2022.44.

Saidin, A. Z., & Abu Bakar, E. (2005). The code of ethics for software engineers, public interest and the Islamic perspective. In Prosiding Seminar Kebangsaan E-Komuniti 2005 (pp. 1–7). Pusat Kajian E-Komuniti, FSSK-UKM.

Schleper, M. C., Busse, C., & Henke, M. (2013). Towards a standardized supplier code of conduct: Requirements from a literature-based analysis. In Efficiency and logistics (pp. 197–207). New York: Springer.

Scott, W. R. (2013). Institutions and organizations: Ideas, interests, and identities. New York: Sage.

Solekhan, M. (2023). Communication ethics in social relationships using social media wisely in Islamic values. Journal of Modern Islamic Studies and Civilization, 1(1), pp. 1–11.

Wood, G., Whyatt, G., Callaghan, M., & Svensson, G. (2019). Codes of ethics content: UK and Australian corporations. European Business Review, 31(5), pp. 669–687.